ABD'den AİHM'e başvuru: kimler, ne zaman ve nasıl başvurabilir?

ABD'den kimler başvurabilir?

Sözleşme'nin 34. maddesi, taraf bir devletin ihlalinin mağduru olduğunu ileri süren her gerçek kişinin, sivil toplum kuruluşunun veya kişi grubunun Mahkeme'ye başvurabileceğini söyler. 1. madde her devleti kendi yetki alanındaki herkesten sorumlu tutar. Belirleyici olan vatandaşlığınız veya bugün nerede yaşadığınız değil, işlem veya kararın hangi devletin sorumluluğunda olduğudur.

Bu yüzden Teksas'ta veya New York'ta yaşayan biri, kabul edilebilirlik şartları sağlanıyorsa bir Türk mahkemesi kararı veya Türk makamlarının bir işlemi hakkında Türkiye aleyhine başvurabilir.

Amerika Birleşik Devletleri Sözleşme'ye taraf değildir. Bir ABD kurumu veya mahkemesi hakkındaki şikâyet bu Mahkeme'ye götürülemez.

Kabul edilebilirlik şartları

Mahkeme ayrıca isimsiz başvuruları, açıkça dayanaktan yoksun veya başvuru hakkının kötüye kullanılması niteliğindeki başvuruları ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı durumları kabul edilemez bulur (madde 35 §§ 2–3).

Dört aylık süre, sizin veya avukatınızın kesin karardan yeterince haberdar olduğu tarihten başlar. Rehber'e göre kararın size tebliği gerekiyorsa süre tebliğ tarihinden; karardan önce avukatınız haberdar olduysa avukatınızın öğrendiği tarihten işler (Kabul Edilebilirlik Rehberi §§ 201–204). Her tebligatın tarihini belgeleyin.

• Mağdur olmak. Şikâyet ettiğiniz işlem veya karardan kişisel olarak etkilenmiş olmalısınız (madde 34).
• İç hukuk yolları. Önce davalı devletteki başvuru yollarını tüketmelisiniz (madde 35 § 1).
• Dört ay. Kesin iç hukuk kararından itibaren dört ay içinde başvurmalısınız (madde 35 § 1). Süre 15 No'lu Protokol'den önce altı aydı; Mahkeme'nin Kabul Edilebilirlik Rehberi'ne göre dört aylık süre 1 Şubat 2022'den itibaren uygulanır ve Protokol'ün yürürlüğe girdiği 1 Ağustos 2021'den önce verilen kesin kararlara uygulanmaz.
• Başka bir yere götürülmemiş olmak. Mahkeme, daha önce incelediği veya başka bir uluslararası soruşturma ya da çözüm yoluna sunulmuş bir başvuruyla esasen aynı olan başvuruyu, yeni ve ilgili bir bilgi yoksa incelemez (madde 35 § 2(b)).

Türkiye için ilk adım: Anayasa Mahkemesi

Mahkeme'nin Kabul Edilebilirlik Rehberi, anayasa mahkemesine bireysel başvurunun ne zaman önce kullanılması gerektiği konusunda Uzun/Türkiye kararına (30 Nisan 2013) atıf yapar. Türkiye aleyhine bir şikâyette, Strazburg'dan önce Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruyu planlayın.

6216 sayılı Kanun'un 47. maddesinin 5. fıkrasına göre bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır. Haklı bir mazereti nedeniyle süresinde başvuramayan kişi, mazeretin kalktığı tarihten itibaren 15 gün içinde, mazeretini belgeleyerek başvurabilir.

Başvuru doğrudan, mahkemeler aracılığıyla veya yurt dışı temsilcilikler vasıtasıyla yapılabilir (madde 47 § 1); bu, ABD'de yaşayanlar için önemlidir. Başvuru harca tabidir (madde 47 § 2). Belgelerde eksiklik varsa tamamlanması için 15 günü geçmeyen bir süre verilir (madde 47 § 6).

Rule 47: süreyi durdurup durdurmayacağına form karar verir

Bu şartlara uymayan form incelenmez (Rule 47 § 5.1). Form düzeltildiğinde süre dolmuşsa başvuru hakkı kaybedilir.

Davalı hükümete bildirim yapılana kadar Türkçe gibi taraf devletlerden birinin resmî dilinde yazabilirsiniz (Rule 34 § 2). Bu ilk aşamada avukat zorunlu değildir (Uygulama Talimatı § 9).

• Mahkeme'nin resmî başvuru formunu kullanın ve uygulanabilir bütün alanları sembol veya kısaltma kullanmadan, kelimelerle doldurun (Rule 47 § 1; Uygulama Talimatı § 6).
• Olayları, şikâyetleri ve kabul edilebilirlik şartlarına uyduğunuzu formun kendisinde anlatın; “ekte” notu yeterli değildir (Uygulama Talimatı § 7).
• Gerekirse ek açıklamaları en fazla 20 sayfalık ayrı bir belgede sunun (Rule 47 § 2(b)).
• Şikâyet ettiğiniz kararların ve iç hukuk yollarının tüketildiğini ve süreye uyulduğunu gösteren belgelerin örneklerini, tarih sırasıyla listeleyip numaralandırarak ekleyin (Rule 47 § 3.1–3.2).
• Formu imzalayın. Avukatla temsil ediliyorsanız yetki bölümünü ikiniz de asıl imzayla imzalarsınız; bu aşamada ayrı bir vekâletname kabul edilmez (Rule 47 § 1(c); Uygulama Talimatı § 9).
• Formu şu adrese postayla gönderin: The Registrar, European Court of Human Rights, Council of Europe, 67075 Strasbourg Cedex, France. Başvuru tarihi, Rule 47'ye uygun formun posta damgası tarihidir (Rule 47 § 6). Faks süreyi durdurmaz; imzalı aslı da aynı dört ay içinde postalanmalıdır (Uygulama Talimatı § 3).

İhlal kararından sonra

Kararlar davalı devlet için bağlayıcıdır (madde 46 § 1). Kesinleşen karar, icrasını denetleyen Bakanlar Komitesi'ne gönderilir (madde 46 § 2).

Bakanlar Komitesi'nin çalışma yöntemlerine göre devlet, karar kesinleştikten sonra altı ay içinde bir eylem planı veya eylem raporu sunmalıdır (Bakanlar Komitesi yıllık raporu, echr.coe.int).

Bir devlet kesinleşmiş bir kararı uygulamayı reddederse Bakanlar Komitesi, Komite'de oy kullanma hakkı olan temsilcilerin üçte iki çoğunluğuyla meseleyi Mahkeme'ye götürebilir (madde 46 § 4). Büyük Daire bu usuldeki ilk kararını 29 Mayıs 2019'da Ilgar Mammadov/Azerbaycan davasında verdi. 2 Şubat 2022'de Mahkeme'ye götürülen Kavala/Türkiye davasında Büyük Daire, 11 Temmuz 2022'de 16'ya karşı 1 oyla Türkiye'nin 2019 tarihli karara uymadığına hükmetti.

İhlal kararından sonra Türkiye'de yargılamanın yenilenmesi

Ceza davalarında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 311(1)(f) maddesi, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde yargılamanın yenilenmesinin istenebileceğini düzenler.

Hukuk davalarında 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 375(1)(i) ve 377. maddeleri, AİHM'in kesinleşmiş kararının tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde iç hukuktaki hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıl içinde yargılamanın iadesinin istenebileceğini söyler.

Yenileme kendiliğinden olmaz; başvurmanız gerekir ve kararı Türk mahkemesi verir. Bu kısım Türk hukukudur ve büromuzun Türkiye'de ruhsatlı (İstanbul Barosu) avukatlarıyla yürütülür; karara dayanan bir göçmenlik başvurusu gibi ABD tarafındaki işleri ABD'de ruhsatlı avukatlarımız üstlenir.

AİHM mi, BM İnsan Hakları Komitesi mi?

Türkiye, Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin Birinci İhtiyari Protokolü'nü 24 Kasım 2006'da onayladı (BM Antlaşmalar Koleksiyonu); bu yüzden BM İnsan Hakları Komitesi'ne bireysel başvuru da mümkündür. Aynı mesele iki yere birden götürülemez: Sözleşme'nin 35 § 2(b) maddesi başka bir uluslararası yola sunulmuş başvuruyu engeller. Başvurmadan önce yolu seçin. Bkz. insan hakları başvuruları.