AİHM ve BM başvuruları: insan hakları

• İlk derece mahkemesinden kesin karara kadar tüm iç hukuk kararları ve tebliğ tarihleri.
• Yaptıysanız Anayasa Mahkemesi bireysel başvurunuz ve kararı.
• İhlalin delilleri: gözaltı kayıtları, sağlık raporları, ihraç kararnameleri, yazışmalar.
• Sözleşme'ye dayanan şikâyeti iç hukukta ileri sürdüğünüzü gösteren dilekçeleriniz ve itirazlarınız.
• Kimlik ve sizi bir avukat temsil ediyorsa sizin ve avukatın imzaladığı Mahkeme vekâlet formu.
• Tüm belgelerin tarih sırasına göre numaralanmış listesi (Rule 47 § 3.2).

• Geç başvuru: kesin karardan itibaren dört ayı geçirmek veya faksa güvenmek.
• Eksik form: Rule 47'nin istediği herhangi bir bilgi veya belge örneği eksikse şikâyet incelenmez.
• İç hukuk yollarını tüketmemek: Anayasa Mahkemesi'ni atlamak veya Sözleşme'ye dayanan şikâyeti orada ileri sürmemek.
• Anayasa Mahkemesi'nin 30 günlük süresini kaçırmak; bu AİHM'de de sorun yaratabilir.
• Aynı konuyu başka bir uluslararası organa da götürmek: 35. maddenin 2 (b) fıkrası ve Türkiye'nin BM çekincesi ikinci bir yolu kapatır.
• Davanın esastan yeniden görülmesini beklemek: Mahkeme iç hukuk kararlarını bozamaz ve davayı yeniden yargılamaz.

• ABD aleyhine şikâyetler: ABD ne Sözleşme'ye ne de MSHUS Birinci İhtiyari Protokolü'ne taraftır.
• Türk mahkemesi kararına karşı genel bir itiraz: AİHM bir üst derece mahkemesi değildir.
• INTERPOL verileri: bunları CCF inceler; iade ve INTERPOL sayfasına bakın.
• ABD'de sınır dışı edilmeye karşı koruma: iltica ve sınır dışı savunması sayfasına bakın.

Kimler için

• Türkiye veya başka bir Avrupa Konseyi devleti tarafından hakları ihlal edilen ve iç hukuk mahkemeleri karar verdikten sonra ABD'de yaşayan kişiler.
• Şikâyetini bunun yerine BM İnsan Hakları Komitesi veya İşkenceye Karşı Komite gibi bir BM organına götürmek isteyenler.
• Bir Sözleşme devleti nedeniyle telafisi imkânsız bir zarar tehlikesiyle yüz yüze olan ve ara tedbire (Rule 39) ihtiyaç duyabilecek kişiler.
• Lehine karar alan ve kararın uygulanmasını takip etmek ya da Türkiye'de yargılamanın yenilenmesini istemek isteyen başvurucular.

Temel koşullar

• Kim, kime karşı: ihlalden kişisel ve doğrudan etkilenen gerçek veya tüzel kişi, 34. madde uyarınca Sözleşme'ye bağlı bir devlete karşı, o devletin kamu makamlarının işlemleri için başvurabilir. Mahkeme özel kişilere veya şirketlere karşı şikâyetleri inceleyemez.
• Nerede yaşadığınız önemli değildir: ABD'den başvurabilirsiniz. ABD Sözleşme'ye taraf olmadığından ABD aleyhine başvuru yapılamaz.
• İç hukuk yollarının tüketilmesi: sorunu giderebilecek iç hukuk yollarını kullanmış ve Sözleşme'ye dayanan şikâyetinizi bu yollarda ileri sürmüş olmalısınız. Türkiye için bu genellikle Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruyu da kapsar (Mahkeme'nin Kabul Edilebilirlik Rehberi'nde anılan Uzun/Türkiye kararına bakın).
• Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu yoksa ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılır. Başvuru yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla da yapılabilir ve harca tabidir (6216 sayılı Kanun, md. 47).
• Dört ay: AİHM başvurusu iç hukuktaki kesin karardan itibaren dört ay içinde yapılmalıdır (md. 35 § 1). Bu süre 1 Şubat 2022 ve sonrasında verilen kesin kararlar için geçerlidir; daha önceki kararlar için altı aydı.
• Rule 47: Mahkeme'nin formunu kullanın, her alanı doldurun; olayları, ihlalleri ve kabul edilebilirlik şartlarını nasıl karşıladığınızı yazın ve kararların örneklerini ekleyin. Ek sayfalar 20 sayfayı geçemez. Bunlardan biri eksik olan form incelenmez.
• Esas alınan tarih, eksiksiz formun postaya verildiği tarihtir (Rule 47 § 6). Faks dört aylık süreyi durdurmaz.
• Dil ve avukat: İngilizce, Fransızca veya Türkçe dâhil bir Sözleşme devletinin resmî dilinde yazabilirsiniz. Başlangıçta avukat gerekmez; ancak başvuru hükümete bildirildiğinde (tebliğ) avukat gerekir. Bu aşamadan itibaren temsilcinin, Daire Başkanı başka birini onaylamadıkça, bir Sözleşme devletinde avukatlık yetkisi olan ve bu devletlerden birinde oturan bir avukat olması gerekir (Rule 36 § 4).
• BM yolu: Türkiye, MSHUS Birinci İhtiyari Protokolü'nü 24 Kasım 2006'da, İşkenceye Karşı Sözleşme'yi 2 Ağustos 1988'de (22. madde beyanıyla) ve CEDAW İhtiyari Protokolü'nü 29 Ekim 2002'de onayladı.
• Türkiye'nin çekincesi nedeniyle BM İnsan Hakları Komitesi, AİHM gibi başka bir uluslararası yolda incelenmiş veya incelenmekte olan bir konuyu ele almaz. Başvurmadan önce yolu seçin.
• Karardan sonra: Daire kararı, taraflardan biri Büyük Daire'ye gönderme talep etmezse üç ay sonra kesinleşir (md. 43 ve 44). Kararın uygulanmasını Bakanlar Komitesi denetler (md. 46).

Bir avukata danışarak kontrol edilecekler

• İç hukuktaki kesin kararın tarihi ve size ne zaman tebliğ edildiği.
• Anayasa Mahkemesi dâhil tüm iç hukuk yollarının kullanılıp kullanılmadığı ve Sözleşme'ye dayanan şikâyetin bu yollarda ileri sürülüp sürülmediği.
• Türkiye'nin başka yerde incelenen konulara ilişkin çekincesi göz önünde tutulduğunda AİHM'in mi yoksa bir BM komitesinin mi daha uygun olduğu.
• Olayların ara tedbir talebini destekleyip desteklemediği: telafisi imkânsız, yakın bir zarar tehlikesi.

Ücretler ve kurallar 16 Ekim 2026 tarihinde gözden geçirildi. Kaynaklar aşağıda.

Resmî kaynaklar:

1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
2. AİHM: Mahkeme'ye başvuru
3. AİHM: Mahkeme İçtüzüğü (15 Eylül 2025)
4. AİHM: Başvurucular için soru ve cevaplar
5. AİHM: Kabul edilebilirlik kriterleri rehberi (28 Şubat 2026)
6. AİHM: Devletlere göre bekleyen başvurular, 30 Eylül 2026
7. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun (mevzuat.gov.tr)
8. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, md. 311 (mevzuat.gov.tr)
9. BM Antlaşmalar Derlemesi: MSHUS Birinci İhtiyari Protokolü, durum
10. BM Antlaşmalar Derlemesi: İşkenceye Karşı Sözleşme, durum
11. BM Antlaşmalar Derlemesi: CEDAW İhtiyari Protokolü, durum

Değişenler: Anayasa Mahkemesi adımı, Rule 47, BM yolu ve Türkiye'nin çekincesi, kararın uygulanması ve yargılamanın yenilenmesi ile 2026 istatistikleri eklendi.