ABD'de Ticari Sözleşmeler: İşletme Sahipleri İçin Rehber

Bir sözleşmeyi bağlayıcı yapan nedir

ABD'de sözleşme hukuku büyük ölçüde eyalet hukukudur, ama temel unsurlar eyaletler arasında benzerdir: bir icap, bu icabın kabulü, her iki tarafın değer taşıyan bir edimi (consideration) ve bağlanma iradesi. Tarafların ehliyetli, amacın da hukuka uygun olması gerekir.

Sözleşme açıkça kararlaştırılmış olabileceği gibi davranışlardan da çıkabilir; örneğin tedarikçi göndermeye, alıcı da ödemeye devam ediyorsa. Önemli olan isim değil, neyin kararlaştırıldığını kanıtlayabilmektir.

Texas'ta yazılı ve imzalı şekil ne zaman gerekir

Texas'ın statute of frauds kuralına göre bazı taahhütler, kendisi veya bir özeti yazılı olmadıkça ve borçlu tarafından imzalanmadıkça dava yoluyla istenemez (Tex. Bus. & Com. Code §26.01). Bunlar arasında:

• taşınmaz satış sözleşmeleri ve bir yıldan uzun süreli taşınmaz kiraları;
• yapıldığı tarihten itibaren bir yıl içinde ifa edilmeyecek anlaşmalar;
• başkasının borcunu üstlenme taahhüdü, örneğin şirket ortağının şirket borçlarını şahsen ödeme sözü;
• $500 ve üzeri mal satışları (§2.201); özel olarak üretilen mallar, mahkemede kabul edilen sözleşmeler ve bedeli ödenmiş veya teslim alınmış mallar için istisnalar vardır.

Teyit yazıları ve elektronik imza

Tacirler arasında, makul süre içinde gönderilen yazılı bir teyit, alan taraf aldıktan sonraki 10 gün içinde yazılı itiraz etmezse onu bağlar (§2.201(b)).

Elektronik kayıt ve imzalar yazılı şekil ve imza şartını karşılar; bir sözleşme sırf elektronik ortamda kurulduğu için geçersiz sayılamaz (Tex. Bus. & Com. Code §322.007).

Riski taşıyan maddeler

Uyuşmazlıkların çoğu birkaç maddeye dayanır. Her birini işlerin kötü gittiği senaryoyu düşünerek yazın.

1. Taraflar: tam ticaret unvanı, şirket türü, sicil numarası ve adres. Türk şirketi ticaret sicili bilgileriyle yer almalıdır.
2. Kapsam: mal veya hizmet, teknik şartlar, miktar, kabul kriterleri ve teslim şartları (örneğin bir Incoterms kuralı).
3. Bedel ve ödeme: para birimi, ödeme takvimi, faturalama, gecikme faizi ve banka ile transfer masraflarını kimin ödeyeceği.
4. Fikri mülkiyet: ortaya çıkan işin kime ait olduğu ve tarafların hangi lisansı aldığı.
5. Gizlilik: neyin gizli olduğu, ne kadar süreyle ve istisnaları.
6. Teminat ve beyanlar: her tarafın doğruluğunu taahhüt ettiği olgular ve doğru çıkmazlarsa sonucu.
7. Sorumluluk sınırı ve tazmin: üst sınırlar, hariç tutulan zararlar ve üçüncü kişi taleplerini kimin karşılayacağı.
8. Süre, yenileme ve fesih: bildirim süreleri, haklı sebep olmadan fesih ve ihlalde düzeltme süresi.
9. Mücbir sebep: hangi olayların ifayı erteleyeceği, gereken bildirim ve olay uzarsa ne olacağı.
10. Uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme: hangi hukukun uygulanacağı ve uyuşmazlığa hangi mahkemenin veya tahkim merkezinin bakacağı.
11. Uyuşmazlık çözümü: müzakere aşamaları, arabuluculuk, tahkim kuralları ve yeri, yargılama dili.

Texas'ın bazı maddelere koyduğu sınırlar

Texas'ta sözleşmeden doğan dava açma süresini iki yıldan kısaya indiren bir madde geçersizdir (Civ. Prac. & Rem. Code §16.070). İstisna, en az $500.000 değerinde bir şirket alım-satım sözleşmesidir.

Bir tazminat talebinin 90 günden kısa sürede bildirilmesini şart koşan madde de geçersizdir (§16.071).

Kısıtlayıcı maddeler: rekabet yasağı, müşteri ayartmama, gizlilik

Bazı maddeler tarafa bir şey yapma değil, bir şeyden kaçınma yükümlülüğü getirir. En yaygın örnekler rekabet yasağı, müşteri veya çalışan ayartmama ve gizlilik maddeleridir.

Texas'ta rekabet yasağı, ancak başka açıdan geçerli bir sözleşmeye bağlıysa ve süre, coğrafi bölge ve faaliyet kapsamı bakımından makul olup iş itibarını veya başka bir ticari menfaati korumak için gerekenden geniş değilse uygulanır (Tex. Bus. & Com. Code §15.50). Diğer eyaletler kendi kurallarını uygular.

Federal düzeyde FTC'nin rekabet yasağı kuralı (Non-Compete Clause Rule) hiç yürürlüğe girmedi; FTC kuralı 12 Şubat 2026'dan itibaren Code of Federal Regulations'tan çıkardı (91 FR 6507). Bu nedenle konu eyalet hukukuna tabidir.

Gizlilik maddeleri ticari sırları ve gizli bilgileri korur. Bilgiyi, izin verilen kullanımı, süreyi ve ilişki bitince belgelerin akıbetini tanımlayın.

Sözleşmeler nasıl sona erer

• İfa: iki taraf da sözleşmenin gerektirdiği her şeyi yapar.
• Anlaşma: taraflar sözleşmeyi bitirmeyi kararlaştırır; tercihen imzalı bir fesih ve ibra belgesiyle.
• Sözleşmenin kendi hükümleriyle: sürenin dolması, bildirimle sebepsiz fesih veya düzeltme süresinden sonra ihlal nedeniyle fesih.
• Esaslı ihlal: bir tarafın ciddi ihlali, diğerine sözleşmeyi feshetme ve tazminat isteme hakkı verebilir.
• İmkânsızlık: yeni bir kanun veya sözleşme konusunun yok olması gibi öngörülemeyen bir olay ifayı imkânsız ya da anlamsız kılar. Mahkemeler bunu dar yorumlar; mücbir sebep maddesinin önemi buradan gelir.
• Kanun gereği: örneğin kişisel hizmet sözleşmesinde tarafın ölümü veya kendi kuralları olan iflas.

Bir sözleşmeyi feshetmeden önce bildirim maddesine bakın: yöntem (e-posta, kurye, iadeli taahhütlü), adres ve süre. Yanlış yoldan gönderilen fesih bildirimi sonuç doğurmayabilir.

Hile ve yanlış beyan

Hile (fraud), karşı tarafı harekete geçirmek için bilerek veya pervasızca yapılan, esaslı bir olguya dair gerçeğe aykırı beyandır; karşı taraf buna güvenir ve zarar görür. Bu kast olmadan yapılan yanlış beyan ihmalli veya masum olabilir ve sonuçları farklıdır.

Hile, zarar gören tarafa sözleşmeden dönme veya tazminat isteme imkânı verebilir; ağır hile ayrıca suçtur. Texas'ta hile davası 4 yıl içinde açılmalıdır (Civ. Prac. & Rem. Code §16.004).

Pratik koruma: önemli olguları sözleşmeye beyan ve teminat olarak yazın, güvendiğiniz belgeleri saklayın, imzadan önce karşı tarafın sicilini, imza yetkisini ve yaptırım listelerindeki durumunu kontrol edin.

ABD ve Türk şirketleri arasındaki sözleşmeler

• Mal satışı: ABD (1 Ocak 1988'den beri) ve Türkiye (1 Ağustos 2011'den beri) BM Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Antlaşma'nın (CISG) taraflarıdır. Sözleşme hariç tutmadıkça, iki ülkedeki işletmeler arasındaki mal satışlarına uygulanır; tercihinizi açıkça yazın.
• Tahkim: iki ülke de 1958 New York Sözleşmesi'nin tarafıdır (ABD 29 Aralık 1970'ten, Türkiye 30 Eylül 1992'den beri). Bir ülkede verilen hakem kararı bu çerçevede diğerinde tenfiz edilebilir.
• Mahkeme kararları: Türk mahkemesi yabancı bir kararı ancak 5718 sayılı MÖHUK'un 54. maddesindeki şartlar varsa tenfiz eder; bunlardan biri Türkiye ile kararın verildiği devlet arasında karşılıklılıktır. Mahkeme ile tahkim arasında seçim yaparken bunu tartın.
• Hukuk ve mahkeme seçimi: MÖHUK, tarafların sözleşmeye uygulanacak hukuku seçmesine izin verir (m. 24); yabancılık unsuru taşıyan borç uyuşmazlıklarında, yazılı delille ispat edilmek şartıyla yabancı mahkemenin yetkisi kararlaştırılabilir (m. 47). Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi saklıdır.
• Zamanaşımı farklıdır: Türk Borçlar Kanunu'nda genel süre 10 yıldır (m. 146); kira ve ortaklık alacakları gibi sayılan alacaklar için 5 yıldır (m. 147) ve bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez (m. 148).
• Dil: iki dilde imzalıyorsanız hangi metnin esas alınacağını yazın.

Bu sözleşmelerin Türk hukukuna ilişkin yönlerine Merit'in Türkiye'de ruhsatlı (İstanbul Barosu) avukatları, ABD hukukuna ilişkin yönlerine ise ABD'de ruhsatlı avukatları bakar.

İmzalamadan önce kısa kontrol listesi

• Karşı tarafın tam unvanını, sicil kaydını ve imzalayan kişinin yetkisini doğrulayın.
• Ödeme, fesih, sorumluluk, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık maddelerini iki kez okuyun.
• Müzakerede verilen her sözün metinde yer aldığını kontrol edin; birçok sözleşme önceki beyanların geçersiz olduğunu söyler.
• İmzalı nüshaları, ekleri ve önemli e-postaları tek bir yerde saklayın.
• Bildirim sürelerini, yenileme tarihlerini ve zamanaşımı sürelerini takviminize işleyin.