AİHM kararları nasıl icra edilir: Bakanlar Komitesi ve 46. madde

Kesinleşmiş bir karar ne gerektirir

46. madde § 1 uyarınca Yüksek Sözleşmeci Taraflar, “taraf oldukları her davada Mahkemenin kesinleşmiş kararına uymayı taahhüt eder.”

41. madde, Mahkeme bir ihlal tespit ederse ve devletin iç hukuku yalnızca kısmi tazmine izin veriyorsa, Mahkemenin gerekirse zarar gören tarafa hakkaniyete uygun tatmin sağlayacağını öngörür. Hükmedilen tutarın ödenmesi icranın bir parçasıdır. Sözleşme diğer parçaları ayrıntılı olarak saymaz. Bunlar genellikle iki grupta tanımlanır: bir davanın yeniden açılması veya bir tutukluluğun sona erdirilmesi gibi bireysel başvurucuya yönelik tedbirler ve bir kanunda veya uygulamada değişiklik gibi benzer bir ihlali önlemeye yönelik genel tedbirler. Bu nedenle icranın üç parçası vardır:

• Mahkemenin hükmettiği hakkaniyete uygun tatminin ödenmesi.
• Başvurucunun durumunu ele alan bireysel tedbirler.
• İhlalin nedenini diğer kişiler için ele alan genel tedbirler.

Kim denetler: Bakanlar Komitesi

46. madde § 2, “Mahkemenin kesinleşmiş kararının, icrasını denetleyecek olan Bakanlar Komitesi'ne gönderileceğini” belirtir. Karar kesinleştikten sonra Mahkemenin kendi rolü, bir yorum talebi veya ihlal usulüne başvuru gibi Sözleşme'nin saydığı durumlarla sınırlıdır.

Komitenin denetim kuralları zarar gören tarafa söz hakkı tanır. Kural 9.1, Komitenin zarar gören tarafın hakkaniyete uygun tatmin ödemesi veya bireysel tedbirlerin alınmasına ilişkin her bildirimi ele alacağını söyler ve Sekreterlik bu bildirimleri ilgili devlete iletir. Hükümet dışı kuruluşlar ve ulusal insan hakları kurumları da 2006'da değiştirilen aynı kural uyarınca yazılı bildirim gönderebilir. Bildirim, devletin raporları başvurucunun ülkesinde gördükleriyle örtüşmediğinde, örneğin iç hukuk mahkemeleri Strazburg Mahkemesi'nin Sözleşme'yi ihlal ettiğini tespit ettiği gerekçeyi tekrarladığında yardımcı olur.

Komite, devletten aldığı veya almayı planladığı tedbirleri açıklayan bir eylem planı ya da eylem raporu ister.

Mahkemeye geri dönen üç 46. madde yolu

Sözleşme, Bakanlar Komitesi'ne Mahkemeye geri dönmek için iki yol verir ve ikincisinden sonra Mahkemeye bir görev yükler. İfade kesindir ve oy çoğunlukları bazı özetlerin söylediğinden farklıdır:

1. Yorum (46. madde § 3). Komite, denetimin kararın yorumuna ilişkin bir sorun nedeniyle engellendiğini düşünürse, konuyu yorum sorusuna ilişkin karar için Mahkemeye gönderebilir. Gönderme kararı, komitede oturma hakkına sahip temsilcilerin üçte iki oy çoğunluğunu gerektirir. Mahkemenin kararı kesindir ve hakimlerin ayrı bir görüş bildirmesi mümkün değildir (Mahkeme İçtüzüğü, Kural 98).
2. İhlal usulü (46. madde § 4). Komite, bir devletin kesinleşmiş bir karara uymayı reddettiğini düşünürse, o devlete resmi ihtar gönderdikten sonra ve komitede oturma hakkına sahip temsilcilerin üçte iki çoğunluğuyla alınan bir kararla, devletin birinci fıkra uyarınca yükümlülüğünü yerine getirmekte başarısız olup olmadığı sorusunu Mahkemeye gönderebilir.
3. Sonuç (46. madde § 5). Mahkeme birinci fıkranın ihlal edildiğini tespit ederse, alınacak tedbirlerin değerlendirilmesi için davayı yeniden Bakanlar Komitesi'ne gönderir. İhlal tespit etmezse davayı Komiteye gönderir ve Komite incelemesini kapatır.

Bir ihlal başvurusu nasıl görülür

Mahkeme İçtüzüğü usulü XI. Bölümde (Kural 99 - 104) düzenler. Başvuru talebi gerekçeli olmalı ve ilgili karar, Komite önündeki icra sürecine ilişkin bilgi, resmi ihtarın ve soruyu gönderen kararın örnekleri ile Komitenin Mahkemeye açıklama yapmak üzere görevlendirdiği kişinin adı ve adresi ile birlikte sunulmalıdır (Kural 100). İncelemek üzere bir Büyük Daire oluşturulur (Kural 101). Komite ve taraflar yazılı görüş sunabilir (Kural 102), Büyük Daire bir duruşma yapabilir (Kural 103) ve karar bir hükümle verilir (Kural 104).

Mahkeme bu usulde asıl ihlali yeniden incelemez. Devletin 46. madde § 1 uyarınca yükümlülüğünü yerine getirmekte başarısız olup olmadığına bakar.

İhlal usulünün kullanıldığı iki dava

Büyük Daire 46. madde § 4 kapsamındaki ilk kararını Ilgar Mammadov v. Azerbaijan davasında 29 Mayıs 2019'da verdi. Bakanlar Komitesi soruyu, usulü ilk kez kullanarak, 5 Aralık 2017'de göndermişti ve Büyük Daire, Azerbaycan'ın Mahkemenin 2014 tarihli kararına uymaya ilişkin 46. madde § 1 uyarınca yükümlülüğünü yerine getirmediğini tespit etti.

Kavala v. Türkiye davasında Bakanlar Komitesi soruyu 2 Şubat 2022'de gönderdi ve Büyük Daire 11 Temmuz 2022'de Türkiye'nin Mahkemenin 10 Aralık 2019 tarihli kararına uyma yükümlülüğünü yerine getirmediğini tespit etti. İkisi de Mahkemenin 46. madde § 4'ü uyguladığı ve ardından konuyu 46. madde § 5 uyarınca Bakanlar Komitesi'ne geri gönderdiği örneklerdir.

Strazburg'da kazanan bir kişi için bunun anlamı

İcra otomatik ve hızlı değildir. Kesinleşmiş kararı olan bir kişi üç şeyi kontrol edebilir: hükmedilen tutarın ödenip ödenmediğini, kararın gerektirdiği bireysel tedbirlerin alınıp alınmadığını ve iç hukuk makamlarının Mahkemenin kınadığı uygulamayı hâlâ sürdürüp sürdürmediğini. Bunlar yapılmamışsa, Bakanlar Komitesi'ne yapılacak bir bildirim, olguları Komite önüne getirmenin yollarından biridir. Strazburg kararından sonra bir iç hukuk davasını yeniden açan Türk usulü için ABD'den AİHM'ye başvuru sayfasına bakın.