ABD'de iade süreci nasıl işler? Adımlar, süreler ve kararı kim verir

İade, sınır dışı etme ve Kırmızı Bülten aynı şey değildir

İade, bir devletin başka bir devletten belirli bir kişiyi yargılamak veya cezasını infaz etmek için istemesidir. ABD Adalet Bakanlığı El Kitabı (Justice Manual) iadeyi, anlaşmayla düzenlenen ve ABD federal hükümeti ile yabancı hükümet arasında yürüyen bir süreç olarak tanımlar (JM 9-15.100).

Sınır dışı etme (ABD hukukunda “removal”) ise bir göçmenlik işlemidir. Kişinin bulunduğu ülke, başka bir ülkenin talebi olmadan kendi göçmenlik hukukuna göre başlatır. Justice Manual, iade mümkün olmadığında savcıların değerlendirebileceği ayrı yollar arasında sınır dışı etmeyi de sayar (JM 9-15.610).

Kırmızı Bülten, INTERPOL'ün bir kişinin yerinin tespiti ve geçici olarak yakalanması için dünya genelindeki polis birimlerine yaptığı bir bildirimdir. INTERPOL'e göre bu bir yakalama emri değildir; her üye ülke bültene hangi hukuki sonucu bağlayacağını kendisi belirler. Ayrıntılar: INTERPOL Kırmızı Bülten silme.

Türkiye iki süreci kendi hukukunda birbirine bağlar. 6706 sayılı Kanun'un 12. maddesine göre iade süreci devam eden bir yabancı, Adalet Bakanlığı'nın görüşü alınmadan sınır dışı edilemez; iade talebi reddedilen devlete de bu görüş alınmadan sınır dışı edilemez.

Türkiye ABD'den iadenizi istediğinde: adım adım

Kişi iade sürecinden feragat edebilir veya iadeye rıza gösterebilir (JM 9-15.700). Bu karar, anlaşmayı ve belgeleri okumuş bir avukatla birlikte verilmelidir.

1. Türkiye'nin ABD'deki büyükelçiliği talebi ABD Dışişleri Bakanlığı'na iletir. Bakanlık anlaşmanın yürürlükte olduğunu, suçun anlaşma kapsamında bulunduğunu ve belgelerin onaylı olduğunu kontrol eder, dosyayı ABD Adalet Bakanlığı'nın Uluslararası İlişkiler Ofisi'ne (OIA) gönderir (JM 9-15.700).
2. OIA talebi inceler ve kişinin bulunduğu bölgedeki federal savcılığa (U.S. Attorney's Office) gönderir. Federal savcı yeminli bir şikâyet dilekçesiyle (complaint) yakalama kararı ister (18 U.S.C. 3184).
3. Yakalamadan sonra kişi federal sulh hâkimi (magistrate judge) veya bölge hâkimi önüne çıkarılır; hâkim yakalamanın sebeplerini ve sürecin niteliğini açıklar. Justice Manual'a göre iade dosyalarında savcılık kefaletle serbest bırakılmaya (bond) karşı çıkar.
4. Mahkeme duruşmayı herkese açık yapar (18 U.S.C. 3189). Federal delil ve ceza usulü kuralları uygulanmaz; usulüne göre onaylanmış yabancı belgeler delil olarak kabul edilir (18 U.S.C. 3190; JM 9-15.700).
5. Hâkim, delillerin anlaşmaya göre suçlamayı destekleyecek yeterlilikte olduğuna karar verirse dosyayı iadeye elverişlilik kararıyla (certification) Dışişleri Bakanı'na gönderir ve kişinin tutukluluğuna karar verir (18 U.S.C. 3184).
6. Teslim kararını Dışişleri Bakanı verir (18 U.S.C. 3186). 22 CFR 95.3'e göre Bakan teslimi kabul edebilir, reddedebilir veya şarta bağlayabilir.
7. Kişi tutukluluk kararından sonra iki takvim ayı içinde teslim edilmezse, Dışişleri Bakanlığı'na bildirimde bulunularak yapılan başvuru üzerine hâkim, aksini gerektiren yeterli bir sebep gösterilmedikçe serbest bırakılmasına karar verebilir (18 U.S.C. 3188).

Geçici tutuklama: ABD–Türkiye anlaşmasındaki 60 günlük süre

Anlaşmaların çoğu, acil hâllerde iade dosyası tamamlanmadan geçici tutuklama istenmesine izin verir. Justice Manual'a göre resmî talep bundan sonra anlaşmanın belirlediği süre içinde gelmelidir; bu süre anlaşmaya göre 30 gün ile üç ay arasında değişir (JM 9-15.230).

1979 tarihli ABD–Türkiye anlaşmasının 10. maddesine göre geçici tutuklama talebi diplomatik yoldan veya doğrudan iki ülkenin Adalet Bakanlıkları arasında yapılabilir. Resmî iade belgeleri tutuklama tarihinden itibaren 60 gün içinde ulaşmazsa kişi serbest bırakılır. Bu serbest bırakma, belgeler daha sonra ulaşırsa yeni bir talepte bulunulmasını engellemez.

Aynı anlaşma, resmî talebin diplomatik yoldan, yazılı olarak, talep eden ülkenin dilinde ve onaylı çevirileriyle yapılmasını şart koşar (madde 6).

ABD başka bir ülkeden iade istediğinde

Federal veya eyalet savcısı dosyayı OIA ile birlikte hazırlar; federal suçlamaya dayanan her resmî talebi OIA inceler ve onaylar (JM 9-15.210). Talep, ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından diplomatik notayla yabancı hükümete iletilir (JM 9-15.240).

Bundan sonra yabancı ülkenin mahkemeleri ve usulleri uygulanır. Yabancı mahkeme genellikle yazılı talep ve kişinin sunduğu deliller üzerinden karar verir (JM 9-15.300). Teslime karar verilirse OIA, çoğunlukla ABD Marshals Service eşliğinde nakli organize eder (JM 9-15.400).

Türkiye kendi vatandaşını iade etmez. Anayasa'nın 38. maddesine göre Uluslararası Ceza Divanı'na taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler dışında vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemez. Justice Manual, böyle durumlarda ABD'nin o ülkeden kişiyi kendi mahkemelerinde yargılamasını isteyebileceğini belirtir (JM 9-15.650).

Hakkında iade talebi olan kişi neler yapabilir?

Haklar ve savunmalar İngilizce rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılıyor: Extradition request: rights and defenses.

• İlk duruşmadan önce bir avukatla görüşün. Duruşmanın kapsamı dardır; orada ileri sürülmeyen konuları sonradan gündeme getirmek zorlaşır.
• Anlaşmayı kontrol edin: suç anlaşma kapsamında mı, ceza sınırı aşılıyor mu (ABD–Türkiye anlaşmasının 2. maddesine göre hem Türk hukukunda hem ABD federal hukukunda bir yılı aşan hürriyeti bağlayıcı ceza) ve bir istisna uygulanıyor mu? Bkz. ABD iade anlaşmaları.
• Kimliği ve belgeleri inceleyin. Justice Manual, savcıları belgelerdeki tutarsızlıklara dayanılarak iadeye itiraz edilebileceği konusunda uyarır (JM 9-15.240).
• İşkence riskini ABD Dışişleri Bakanlığı'na bildirin. 22 CFR 95.2'ye göre Bakanlık, kişinin talep eden ülkede işkenceye maruz kalma ihtimalinin kalmama ihtimalinden yüksek olup olmadığını (more likely than not) değerlendirir.
• İadeye elverişlilik kararından sonra 28 U.S.C. 2241 kapsamında habeas corpus başvurusu yapın. Kararın kendisine doğrudan itiraz edilemez; bölge mahkemesinin habeas kararına karşı üst mahkemeye gidilebilir ve teslim ancak mahkeme durdurma kararı verirse durur (JM 9-15.700).

Süreç ne kadar sürer?

Toplam süreyi belirleyen bir kanun hükmü yoktur. Justice Manual, iade için gereken sürenin önceden kestirilmesinin zor olduğunu, dosyaya ve ilgili ülkenin uygulamasına bağlı olduğunu söyler (JM 9-15.300). Bazı süreler ise sabittir:

Not 1

Bekleyen bir iltica veya koruma başvurusu varsa

İltica ve iade ayrı sistemlerde yürür. Koruma taleplerini göçmenlik mahkemeleri ve USCIS, teslimi ise iade mahkemesi ve Dışişleri Bakanı karara bağlar.

İade dosyasındaki işkence riski, 22 CFR Part 95 kapsamında Dışişleri Bakanı tarafından değerlendirilir. Yönetmeliğe göre bu kararlar yürütmenin takdirindedir ve yargı denetimine tabi değildir (22 CFR 95.4). Bu nedenle zulüm veya işkence riskine ilişkin deliller yalnızca göçmenlik makamlarına değil, Dışişleri Bakanlığı'na da sunulmalıdır.